Miejska Biblioteka Publiczna im. Stefana Żeromskiego

Ulicą Kościuszki kierujemy się w stronę centrum miasta. Na skrzyżowaniu opatrzonym sygnalizacją świetlną skręcamy w prawo i kierujemy się w dół Alei 3 Maja. Po prawej stronie mijamy Dolną Rówień Krupową, po lewej sklep Lidl. Zaraz poniżej niego wkraczamy na ul. Łukaszówki, którą dalej wędrujemy w dół miasta. Po lewej stronie mijamy bloki mieszkalne, a po prawej duży parking, za którym skręcamy w lewo. W pawilonie znajdującym się w bloku, który widzimy przed sobą (ul. Zborowskiego 1) mieści się Oddział dla Dzieci i Młodzieży Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Stefana Żeromskiego, a tuż obok, w pawilonie bloku po prawej stronie Miejska Biblioteka Publiczna im. Stefana Żeromskiego w Zakopanem (os. Łukaszówki 4a). Z powstaniem tej instytucji ściśle wiąże się postać Stefana Żeromskiego.

Stefan Żeromski (pseud. Józef Katerla, Maurycy Zych, Stefan Omżerski) urodził się 14 października 1864 r. w Strawczynie k. Kielc, zmarł 20 listopada 1925 r. w Warszawie. Uznawany jest za jednego z najwybitniejszych polskich pisarzy.  Jest autorem m.in. takich tekstów jak: Dzieje grzechu (1908), Echa leśne (1905), Ludzie bezdomni (1900), Popioły (1902), Wierna rzeka (1912), Przedwiośnie (1924), Siłaczka (1895), Syzyfowe prace (1897) czy Wiatr od morza (1922).

Żeromski urodził się w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Początkowo edukowała go matka (Józefa z domu Katerla), następnie uczęszczał do szkół w Psarach i Kielcach. Jako kilkunastoletni chłopiec najpierw stracił matkę, wkrótce potem ojca. Utrzymywał się, udzielając korepetycji i korzystając z pomocy dalszej rodziny. Od czasów gimnazjalnych zajmował się twórczością literacką i przekładową. Za jego debiut uznaje się przekład wiersza Michała Lermontowa Pragnienie z 1882 r. Choroba (gruźlica) i trudności finansowe uniemożliwiły mu zdanie matury. W 1886 r. wyjechał do Warszawy, gdzie rozpoczął naukę w Szkole Weterynaryjnej. Studiów tych jednak nie ukończył. W tym czasie zetknął się z ruchem socjalistycznym, nawiązał krótkotrwałą współpracę z Gazetą Kielecką, pracował jako guwerner. Nieustannie tworzył.

Lata 1890–1896 spędził bardzo aktywnie. Dużo podróżował (Nałęczów, Austria, Szwajcaria, Niemcy, Czechy, Włochy, Kraków, Lwów, Zakopane), nawiązał wiele znajomości i wziął ślub z Oktawią z Radziwiłłowiczów primo voto Rodkiewiczową. Podczas pobytu w Szwajcarii pracował jako bibliotekarz w Muzeum Narodowym Polskim w Raperswillu. Po powrocie do kraju, w latach 1897–1903, pracował w warszawskiej Bibliotece Ordynacji Zamoyskich. Udzielał się też społecznie. Ze względów zdrowotnych często bywał w Zakopanem, mieszkając tam przez dwa lata od 1903 r. Tam też w 1904 r. zorganizował bibliotekę publiczną. Brał udział w życiu społecznym, kulturalnym i politycznym, wygłaszał odczyty, zajmował się teatrem, w miejscowym Przeglądzie Zakopiańskim w latach 1899 i 1900 drukował fragmenty swoich utworów, był członkiem różnych komitetów oraz organizacji społecznych i oświatowych.

Od 1905 r. mieszkał w Nałęczowie. W 1907 r. wziął udział w tworzeniu Towarzystwa Biblioteki Publicznej w Warszawie. W Zakopanem osiadł ponownie w roku 1909, ale już jesienią razem z żoną i synem Adamem wyjechał do Paryża, gdzie mieszkał do lipca 1912 r. Tam wszedł w nowy związek – z Anną Zawadzką, z którego w 1913 r. we Florencji urodziła się jego córka Monika.

Pod Tatrami znalazł się z powrotem w roku 1914. Podczas licznych pobytów w Zakopanem spotykał się m. in.  ze Stanisławem Witkiewiczem, Marią i Bronisławem Dembowskimi, Władysławem Matlakowskim, Sabałą, Kazimierzem Tetmajerem, Janem Kasprowiczem, Władysławem Orkanem, Bronisławem Piłsudskim czy Juliuszem Zborowskim. W 1914 r. poznał przebywającego wówczas w Zakopanem Josepha Conrada. Wybuch I wojny światowej w 1914 r. zastał go w Wyżnich Hagach. Do Zakopanego powrócił w sierpniu i z przerwami pozostał tam do końca wojny. Brał wówczas czynny udział w życiu politycznym (wstąpił nawet do Legionów, ale nie brał udziału w walkach). W latach 1914–1916 m.in. z Janem Kasprowiczem był członkiem tajnej organizacji niepodległościowej. W 1918 r. działał w zakopiańskiej ekspozyturze Naczelnego Komitetu Narodowego, a przez krótki czas (w październiku i listopadzie 1918 r.) pełnił funkcję przewodniczącego tzw. Rzeczpospolitej Zakopiańskiej (Rady Narodowej), sprawującej całkowitą władzę na terenie Zakopanego, do momentu przejęcia jej przez organy tworzącego się rządu polskiego. W tym też roku zmarł jego syn Adam i doszło do ostatecznego rozstania z Oktawią.

Z nową rodziną zamieszkał w Warszawie. W 1920 r. został pierwszym prezesem Związku Zawodowego Literatów Polskich. W czasie wojny polsko-bolszewickiej był korespondentem wojennym. W tamtym czasie wysunięto również kandydaturę Stefana Żeromskiego do Literackiej Nagrody Nobla, starania jednak zakończyły się dla pisarza fiaskiem, a nagrodę 13 listopada 1924 r. otrzymał Władysław Stanisław Reymont. W 1922 r. ze względu na postępującą chorobę zamieszkał w Warszawie, gdzie leczył się w jednej z klinik. W 1924 r. otrzymał mieszkanie w Zamku Królewskim. Zmarł 20 listopada 1925 r. w Warszawie. Jego pogrzeb stał się manifestacją narodową.

Podczas pobytu w Zakopanem często spacerował i wędrował po Tatrach oraz Podtatrzu. Przeszedł np. przez Zawrat do Morskiego Oka. Wyprawy te znalazły swe odbicie w jego twórczości. Fragmenty powieści Popioły (1904) rozgrywają się pod Tatrami (m.in. na Orawie) i w Tatrach, w ulubionej przez autora Dolinie Kościeliskiej, choć jej nazwy nie wymienia. Tworząc postać przełożonego zakonników w powieści Nawracanie Judasza (1916), wzorował się na św. bracie Albercie (Adamie Chmielowskim). W Wyżnich Hagach, w lipcu 1914 r., ukończył powieść Zamieć. Wyjeżdżając stamtąd z powodu wybuchu wojny, rękopis zostawił na przechowanie Aladárowi Polnischowi sen., właścicielowi pensjonatu, w którym mieszkał. Tekst znalazł się z powrotem w Zakopanem dzięki przewodnikowi Jakubowi Wawrytce sen., który przeniósł go przez Tatry na nartach. Sprawy tatrzańskie i podtatrzańskie znalazły swoje miejsce również w publicystyce Żeromskiego, np. W sprawie sprowadzenia zwłok J. Słowackiego (1909 jako ulotka, w 1910 jako przedruk w licznych czasopismach), Pamięci Mieczysława Karłowicza (1909), Projekt Akademii Literatury Polskiej (1918), Organizacja inteligencji zawodowej (1919), O Adamie Żeromskim wspomnienie (1919 i 1926), Drożyzna i Zamoyszczyzna (1924). Niech żyje Ziemia Spiska (1920) i Głos na  żądanie (1924) to teksty, w których porusza problemy spisko-orawskie i stosunki polsko-czeskie. W książce Snobizm i postęp (1923) pisze o gwarze podhalańskiej i tatrzańskim nazewnictwie. Dużo też pisał o Zakopanem i Tatrach w swych listach ogłoszonych m.in. w książce Stanisława Piołun-Noyszewskiego Stefan Żeromski (1928). W 1920 r. Towarzystwo Tatrzańskie mianowało pisarza swym członkiem honorowym. W Zakopanem uczczono pisarza nazwą ulicy (innej w latach międzywojennych, innej obecnie), tablicą pamiątkową na willi Czerwony Dwór (1965) oraz nadaniem jego imienia instytucji, której był współtwórcą: Miejska Biblioteka Publiczna im. Stefana Żeromskiego (1965).

Miejska Biblioteka Publiczna w Zakopanem im. Stefana Żeromskiego jest najstarszą miejską instytucją kulturalną, choć jeszcze przed jej powstaniem, w Zakopanem istniały już instytucje zajmujące się krzewieniem czytelnictwa. Pierwszą bibliotekę powołało do istnienia w 1875 r. Towarzystwo Tatrzańskie. Mieściła się ona w drewnianym budynku Dworca Tatrzańskiego, do roku 1900, kiedy budynek strawił pożar. W latach 1887–1893 działała także w Zakopanem Czytelnia Ludowa, nad którą opiekę sprawowali Maria i Bronisław Dembowscy. W tym samym czasie funkcjonowała w Zakopanem Czytelnia Stacji Klimatycznej, która w 1908 r. połączyła się z istniejącą już Biblioteką Publiczną. Oprócz tego miejscowość mogła pochwalić się Czytelnią im. Adama Mickiewicza założoną w 1899 r. z inicjatywy Towarzystwa Szkoły Ludowej. Dostęp do książek chcieli mieć również studenci, którzy coraz liczniej pojawiali się w Zakopanem i to z ich inicjatywy powstało stowarzyszenie, dzięki któremu 11 stycznia 1900 r. powołano do istnienia Czytelnię Zakopiańską. Wkrótce wysunięto inicjatywę przekształcenia czytelni w bibliotekę publiczną. Pomysł Dionizego Beka spotkał się z uznaniem m.in. Stefana Żeromskiego. Zawiązano więc Towarzystwo Biblioteki Publicznej i opracowano statut, który Namiestnictwo zatwierdziło 15 sierpnia 1904 r. Pierwszym prezesem biblioteki i społecznym bibliotekarzem został Żeromski, który w celu powiększenia księgozbioru przekazał instytucji wiele własnych książek. Pisarz dbał o rozwój prowadzonej przez siebie instytucji, organizując wieczory literacko-muzyczne, spotkania, podczas których zapoznawano przybyłych z twórczością polskich poetów, a nawet bal sylwestrowy. W 1914 r. pisarz, który wkrótce został mianowany jej honorowym członkiem, objął stanowisko po. prezesa i funkcję tę pełnił do zakończenia wojny, a od roku 1965 biblioteka nosi jego imię. Biblioteka kilkakrotnie zmieniała swoją siedzibę. Obiektami, które gościły tę instytucję były: willa Polanka, Bazar Polski, Dworzec Tatrzański, lokal przy ulicy Krupówki 41 a, willa Kresy. Na os. Łukaszówki Miejska Biblioteka Publiczna mieści się od 1995 r. Instytucja bierze czynny udział w życiu kulturalnym miasta. Jest m.in. współorganizatorem odbywającego się od 2016 roku Zakopiańskiego Festiwalu Literackiego.